5 Mart Cumartesi günü Prof. Dr. Semavi Eyice’yi EG’de ağırladık. “İstanbul’un hafızası” olarak bilinen hocamızın doyumsuz sohbetinden bazı notlar:

-İstanbul’u öğrenmek isteyenler üç bölgeyi öncelikle tanımalıdır; zira asıl İstanbul bu bölgelerden oluşur: Fatih, Galata ve Üsküdar (Kadıköy Üsküdardan koparak gelişmiştir).

-İstanbul bugüne kadar geçirdiği birçok doğal afetler ve fiziki müdahaleler sonucu şekillenmiştir. İstanbul’un tarihinde en önemli iki olgu depremler ve yangınlardır.İstanbul yaklaşık her 120 yılda çok büyük depremlerle sarsılarak günümüze gelmiştir. Her defasında harab olan şehir yeniden mamur edilmiştir. Yangınlar ikinci büyük yıkıcı afet olmuştur. Her yangında ahşap olan binaların tamamı yandığından yerlerine yeni evler yapılmıştır.

-En büyük yangınlardan biri Karagümrükte olmuş, sonrasında Vefa yanmıştır. Başka bir yangın Mercanda başlamıştır. 1918 de cibali kıyılarından başlayan yangın fatihi atlamış yenibahçeye inmiş yenibahçeden çapa yamacına tırmanmış ordan cerrahpaşaya tırmanmış ve yüzlerce binlerce evi yakmış ve bu arada birçok tarihi eser bundan zarar görmüştür.

-Mahalleleri yangından korumak amacıyla “tulumbacı” adında yeni bir meslek dalı oluşturulmuş iki elinde tulumba taşıyan tulumbacılar her yangında müdahale etmişlerdir. Ancak maalesef bu tedbir çok da işe yaramamıştır. Zamanla bu ahşap evlerin yerini kagir binalar almıştır.

-Deprem ise her zaman İstanbul’un başında bekleyen bir demokles kılıcı gibi durur. 1894 de son büyük depremi yaşamıştır şehir. O zaman daha çok ahşap bina vardı.
İstanbul kurulduğundan beri tabaka tabaka yükselmiş. Her yangın ve depremden sonra kalıntıların üzerine inşaat yapılmış ve şehrin kotu 8 ila 10 arasında değişmiştir.
 

-Zaman zaman İstanbul için Planlar yapılmıştır. Bilhassa Sultan Abdulaziz döneminde sarayların boğaz kıyılarına kaydırılması neticesinde bazı müdahaleler olmuştur. Mesela Beşiktaştan Dolmabahçeye gelen cadde daha genişletilmiş, ağaçlar dikilmiş, modernleşme sevdası başlamıştır, bilhassa 19 yy.ın ikinci yarısında.

-Kırım harbinden sonra bir şehr emaneti kurulması düşünülüyor. Paris örnek alınıyor. Paris şehri bölgelere ayrılmıştır. İstanbulu dairelere bölmüşlerdir. Bu dairelerden Beyoğlu Galata 6. Dairedir. Ancak büyük çapta değişiklik 20. asrın başlarında başlar. Sirkeciden Alemdar yokuşuna doğru bir cadde düzenlemesine girişilmiştir ama böyle vahim netice vermiş bişey değildir öyle tarihi eserleri tahrib eden.

-Fakat 20.asırda bilhassa Abdulhamit tahttan indirilince yeni bir anlayışa göre devlet idaresi kurulmaya çalışıldığında bazı yangın yerlerinde planlar yapılmıştır. Bu planlar neticesinde bazı caddeler Paris’in bulvarlarına benzetilmeye çalışılmıştır.Mesela beyazıttan aksaraya kadara olan cadde genişletilmiş birçok tarihi eser yıkılmış ya da tahrip edilmiştir.

-Yine yangın yeri olan Fatihten Edirnekapı’ya giden yolda aynı şey uygulanmıştır. Üçüncü olarak aynı sistemi Taksimden Harbiyeye doğru yapmak gayretine düşülmüştür.

-Tarihi bir şehrin karakteri bir emirle kolayca değiştirilmemelidir. Şehrin önce karakterlerini tespit etmelidir.